دسته‌ها
اخبار

گزارش نشست “معنا و مبنای حکمرانی اسلامی”

گزارشی از نخستین نشست از سلسله نشست‌های مقدماتی کنفرانس سیاست‌گذاری عمومی و حکمرانی اسلامی

به گزارش روابط عمومی مجمع عالی علوم انسانی اسلامی، نخستین نشست از سلسله نشست‌های مقدماتی کنفرانس علمی سیاست‌گذاری عمومی و حکمرانی اسلامی با موضوع «معنا و مبنای حکمرانی اسلامی» سه‌شنبه 30 اردیبهشت‌ماه 1399 در مرکز پژوهش‌های علوم انسانی اسلامی صدرا برگزار شد.

در این نشست دکتر عطاءالله رفیعی آتانی (عضو هیئت‌علمی دانشگاه علم و صنعت)، حجت‌الاسلام دکتر رضا غلامی (رئیس مرکز پژوهش‌های علوم انسانی اسلامی صدرا) و دکتر علیرضا باباخان (پژوهشگر و مدرس دانشگاه، دبیر نشست) حضور داشتند که مباحث خود را در خصوص معنا و مبنای حکمرانی اسلامی مطرح کردند. در ادامه متن کامل سخنان اساتید تقدیم حضور می‌گردد.

حکمرانی اسلامی از جهت مبانی و حتی شاکله حتماً با سایر حکمرانی‌ها متفاوت است

حجت‌الاسلام دکتر رضا غلامی

رئیس مرکز پژوهش‌های علوم انسانی اسلامی صدرا

۱، ضرورت و اهمیت حکمرانی

در نظم سیاسی ملت- دولت، این دولت است که ظرف تحقق اراده ملت محسوب می‌شود. هر ملتی ارزش‌ها و همچنین اهداف و آرمان‌هایی دارد که تلاش می‌کند مسیر تحقق این ارزش‌ها و همچنین این آرمان‌ها را در پیکره قانون پیش‌بینی کند. از طرف دیگر، اجرای قانون نیازمند وجود قدرت و توانایی اِعمال قدرت است؛ هرچند باید توجه داشت که قدرت باید به نفع مردم و به نفع ارزش‌ها توسط قانون رام شود و در مسیر صحیح قرار بگیرد. ظرف قدرت در هر کشوری حکومت بالمعنی الاعم است که بر اساس اصل تفکیک قوا که یک اصل عقلانی است، شامل هر سه قوه مقننه، مجریه و قضائیه می‌شود. با این وصف، در یک نظام مردم‌سالار، اعم از دینی و غیر دینی، وظیفه حکومت بهره‌گیری صحیح از قدرت به منظور تحقق سیستماتیک قانون است. درواقع، هر حکومتی برای نحوه اعمال قدرت در جهت اجرای قانون باید ایده روشن و بر اساس این ایده، قاعده، سیاست، راهبرد، روش، ابزار، نهاد و سیستم داشته باشد که من مجموعه این‌ها را زنجیره حکمرانی می‌دانم که ان‌شاءالله توضیحات دقیق‌تری را خدمتتان ارائه خواهم داد. البته در حکومت بالمعنی الاعم که شامل قوه مقننه هم می‌شود، خود قانون‌گذاری هم جزئی از زنجیره حکمرانی محسوب می‌شود؛ یعنی یکی از هنرهای حکمرانی، هنر قانون‌گذاری صحیح بر اساس قانون اساسی است. بنا به آنچه عرض شد، هیچ دولت یا کشوری، بدون حکمرانی قابل اداره نیست و موفقیت هر کشور به نمره‌ای است که در زمینه حکمرانی دریافت می‌کند. نمی‌توان انکار کرد که ما در طول ۴۱ سال گذشته صاحب حکمرانی بوده‌ایم – به‌بیان‌دیگر، هیچ کشوری بدون حکمرانی چه مدوّن و چه غیر مدوّن قادر به ادامه حیات نیست- با این حال مهم این است که بدانیم اولاً، زنجیره حکمرانی در کشور ما کامل بوده است یا نه؟ و ثانیاً، حکمرانی ما بر اساس آثاری که داشته، از چه نمره‌ای برخوردار است؟ من معتقد هستم که نمی‌شود درباره حکمرانی در جمهوری اسلامی ایران صفر و صدی صحبت کرد. به نظر من، نه‌تنها زنجیره حکمرانی در کشور ما هنوز کامل نیست و حلقات مفقوده‌ای در این زنجیره مشاهده می‌شود بلکه حکمرانی در بعضی عرصه‌ها خوب، در بعضی عرصه‌ها متوسط و در بعضی عرصه‌ها ضعیف بوده است. اگر می‌بینید کشور در بعضی عرصه‌ها اهداف کلان خوبی دارد و به‌تبع آن، شعارهای جذابی می‌دهد اما نمی‌تواند این اهداف را به خوبی محقق کند و تولید یأس می‌کند، این برمی‌گردد به عرصه‌هایی از حکمرانی که متوسط یا ضعیف ارزیابی می‌شود. برای نمونه، هدف ما تحقق عدالت است اما در ۴۱ سال گذشته در مواردی، نه‌تنها عدالت به درستی محقق نشده بلکه از عدالت فاصله هم گرفته شده است. از نظر من، مشکل اینجاست که ما حتی فاقد ایده‌ای روشن برای پیاده‌سازی عدالت هستیم و به‌طریق‌اولی زنجیره حکمرانی در این زمینه هم وجود ندارد. این در حالی است که جریان لیبرالیسم اقتصادی در ایران همیشه می‌دانسته چه کار کنه و در عمل هم بخش مهمی از اهداف خودش را پیاده کرده است. شما به فلسفه تأسیس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی توسط امریکایی‌ها در پیش از انقلاب اسلامی و خطی که در آنجا نهادینه شد توجه بفرمایید تا متوجه ایده حکمرانی جریان لیبرال اقتصادی بشوید. من معتقدم خطی که آن‌ها در سازمان مدیریت به وجود آوردند هنوز هم از بین نرفته است؛ یعنی بعد از ۴۱ سال که از عمر انقلاب گذشته، نفوذی‌ها در بدنه دستگاه‌های مختلف در حال پیشبرد همان خط و همچنین مانع سازی جلوی حرکت انقلاب هستند. باز به‌عنوان‌مثال، ما در عرصه رها شدن از دام نفت و خلاص شدن از خام فروشی نفتی ایده قوی‌ای نداشتیم و هنوز هم نداریم، در ارتباط با جلوگیری از قاچاق وسیع، در زمینه تقویت مشارکت سیاسی که جزو اهداف مهم انقلاب اسلامی است هنوز فاقد یک ایده جامع هستیم یا در زمینه تحول فرهنگی یا ساماندهی فضای مجازی و به دست‌گیری ابتکار عمل در این میدان ایده‌ای برای حکمرانی نداریم و به‌طریق‌اولی نباید در این عرصه‌ها به دنبال زنجیره حکمرانی هم باشیم چراکه ظهور زنجیره حکمرانی، تابع شکل‌گیری ایده حکمرانی است. در نقطه مقابل، کشور ما در ساحت محرومیت‌زدایی و جهاد سازندگی ایده داشت و این ایده را جلو برد؛ در زمین ایجاد بسیج عمومی ایده داشت، در زمینه کادرسازی برای انقلاب ایده داشت؛ در دفاع مقدس ایده داشت و همین ایده ما را به پیروزی رساند، بعد از جنگ، در حوزه ارتقای توان دفاعی، هم ایده مشخصی داشت و دارد و توانسته زنجیره حکمرانی دفاعی را بر اساس این ایده کامل کند. در زمینه جلوگیری از شکل‌گیری خاورمیانه جدید توسط آمریکایی‌ها ایده داشت و ایده خود را به خوبی پیاده کرد، در عرصه علم و فناوری هم در سال‌های اخیر ایده حکمرانی شکل گرفت هرچند من معتقدم که هنوز زنجیره حکمرانی در عرصه علم و فناوری شکل نگرفته است. البته این موارد را از باب مثال غرض کردم. به نظر من، ما نه‌فقط از این جهت که می‌خواهیم کارآمدی در نظام جمهوری اسلامی را بالا ببریم، بلکه از این‌جهت که به درستی در مسیر تمدن سازی و رقابت با تمدن قدم گذاشته‌ایم، باید حکمرانی خودمان را با همه لوازمی که دارد تقویت کنیم.

۲، تعریف حکمرانی

حکمرانی،‌ مفهومی چندوجهی، پیچیده و نسبی است و تاکنون ده‌ها تعریف برای آن ارائه شده است. برای من ارائه یک تعریف قطعی ممکن نیست؛ با این حال، همان‌طور که قبلاً هم به اجمال اشاراتی داشتم، در یک تعریف ساده و اولیه، به اِعمال حساب شده قدرت و هم افزایی بازیگران مختلف با محوریت حکومت برای پیاده‌سازی قانون از طریق شکل‌گیری زنجیره‌ای از سیاست‌ها، راهبردها، قواعد، فرایندها، روش‌ها، ابزارها، نهادها، سیستم‌ها و برنامه‌ها حکمرانی گفته می‌شود. در تعریفی که عرض کردم سیاست‌گذاری جزو زنجیره حکمرانی است. درواقع، من برخلاف مباحث رایج، فقط اجرای سیاست را حکمرانی نمی‌دانم بلکه سیاست‌گذاری را حلقه مهمی از حلقات حکمرانی قلمداد می‌کنم. همان‌طور که ملاحظه می‌کنید، در تعریف من از حکمرانی، چند عنصر حضور جدی و تعیین‌کننده دارند. یکی از این عناصر قدرت است. قدرت همان چیزی است که می‌توان آن را به‌مثابه یک مزیت اجتماعی، توانایی محقق ساختن اراده‌ها و برطرف کردن موانع دانست. اگر قدرت نباشد و این قدرت بر پایه اخلاق و در جهت منافع عمومی مهار نشده باشد، زمینه حکمرانی به کلی از بین می‌رود. عنصر دوم، هم افزایی بازیگران گوناگون است. هرچند محور حکمرانی حکومت بالمعنی الاعم است اما حکمرانی در نظام مردم‌سالار با حضور بازیگران مختلف به ویژه مشارکت مردم و تشکل‌های مردمی شکل می‌گیرد. عنصر سوم در تعریف من، قانون است. در نظام مردم‌سالاری، حکمرانی نه‌فقط خودش مولود قانون است، بلکه مقصدی جز پیاده‌سازی درست قانون ندارد. چهارمین عنصر، فرایندی بودن حکمرانی است. حکمرانی یک عنصر پروژه‌ای نیست بلکه صفر تا صد آن فرایندی است. البته ممکن است در دل یک فرآیند پروژه‌هایی هم باشد اما پروژه‌ها به اقتضای فرآیند شکل می‌گیرند. عنصر پنجم، عنصر شناخت است. البته می‌توان شناخت را مقدمه تصمیم در نظر گرفت اما من به دلیل اهمیت عنصر شناخت آن را مستقل ذکر می‌کنم. البته جنس شناخت در حکمرانی خاص است؛ یعنی آن شناختی در حکمرانی به کار می‌آید که میدانی و اطلاعات محور باشد. عنصر ششم تصمیم است؛ یعنی نمی‌توان بدون توانایی اتخاذ تصمیمات به‌موقع و البته جسورانه حکمرانی کرد. البته خود تصمیم مؤلفه‌هایی دارد. مثلاً سیاست‌گذاری یا تعیین راهبرد و غیره از مؤلفه‌های تصمیم محسوب می‌شوند. عنصر هفتم، زنجیره‌ای بودن اجزاء حکمرانی است. به‌بیان‌دیگر، اجزاء حکمرانی باید اندام وار و منسجم باشند. عنصر هشتم، عمل است. ما در حکمرانی مبنای تئوریک داریم. به‌بیان‌دیگر، حکمرانی نمی‌تواند خاستگاه تئوریک نداشته باشد اما حکمرانی جای عمل است نه تئوری. درباره عمل حرف‌های زیادی می‌توان گفت اما مسلماً نقش قدرت در حکمرانی، فرصت عملِ منجر به نتیجه را فراهم می‌کند.

۳، معنای اسلامی بودن حکمرانی

حکمرانی اسلامی از جهت مبانی و حتی شاکله حتماً با سایر حکمرانی‌ها متفاوت است هرچند که اشتراکاتی هم دارد. همان‌طور که قبلاً خدمتتان توضیح دادم، هر نوع حکمرانی خاستگاه تئوریک دارد. البته از قرن نوزدهم و با غلبه رویکردهای پراگماتیستی، مبناگرایی در سیاست و به‌تبع آن در حکمرانی به‌شدت کمرنگ شد. از منظر پراگماتیسم، هیچ چیزی مهم‌تر از سودمندی عملی یک نظریه یا دیدگاه برای زندگی نیست به طوری که حتی باید معیار حقیقت را هم در سودمندی، فایده و نتیجه جستجو کرد نه انطباق با واقعیت عینی. حتماً دقت دارید که وقتی انطباق یک دیدگاه با واقعیت عینی یعنی سنت پوزیتیویسم بی‌ارزش تلقی می‌شود، به‌طریق‌اولی انطباق با حقایق فلسفی یا دینی هم بی‌ارزش قلمداد می‌شود. این موضوع در رویکردهای پست‌مدرن پررنگ‌تر است. به‌بیان‌دیگر، با ظهور نظریه‌های زبان‌شناختی و تشدید نسبی‌گرایی، مبناگرایی در سیاست و به‌تبع آن، حکمرانی به‌ظاهر کنار گذاشته می‌شود. البته روشن است که ما هم نسبت به پراگماتیسم و هم رویکردهای پست‌مدرن نقدهای جدی داریم. این نقدها هم جنبه نظری دارد و هم عملی و اتفاقاً من معتقدم نقد کارنامه رویکردهای پست‌مدرن به سیاست، بیش از نقد تئوریک می‌تواند ضعف و ناتوانایی این رویکردها را نشان دهد. حتی در کشورهای اسکاندیناوی با همه امتیازاتی که به سایر کشورهای اروپایی دارند، اشکالات به نحو دیگری ظهور پیدا کرده است که باید در فرصت مناسب درباره آن صحبت کرد. از جنبه تئوریک، با حذف مبنا و به اوج رساندن نسبیت، تفکر با فروپاشی روبرو می‌شود لذا حتی مبناستیزترین نظریه‌ها هم وقتی به عرصه عمل نزدیک می‌شوند، بالأخره چیزی را به عنوان تکیه‌گاه قبول می‌کنند.

من در یک جمع‌بندی اولیه می‌توانم بگویم که از یک‌سو، ضروری دانستن مبنا و از سوی دیگر تفاوت مبانی، حکمرانی اسلامی را از حکمرانی مثلاً سکولار متمایز می‌کند اما حرف من فراتر از این است. حرف من این است که وقتی می‌توان نظریه جامعی در باب سیاست اسلامی و همچنین حکومت دینی داشت، و زمانی که می‌توان علوم انسانی اسلامی داشت، به‌طریق‌اولی می‌توان حکمرانی اسلامی هم داشت.

حکمرانی اسلامی از آن جهت که یک حکمرانی عقلانی است حتماً با حکمرانی‌های بشری یا عرفی اشتراکاتی دارد اما اصولاً حکمرانی اسلامی در یک اتمسفر خاص و منحصربه‌فرد متولد می‌شود که برخی از اصول حکمرانی عرفی مانند همین حکمرانی خوب در آن غریبه‌اند یا اگر از الفاظ مشترک هم استفاده می‌کنند در معنا متفاوت‌اند.

من در اینجا به بعضی اصول اشاره می‌کنم: حق باوری، آخرت‌گرایی، اخلاق‌مداری، عدالت محوری، جامعه‌گرایی، تکاثرستیزی، و اصولی از این قبیل که با اصول برآمده از غرب مدرن مغایرت جدی دارند. فقط یک مورد منشعب از این اصول را به‌عنوان‌مثال توضیح می‌دهم و آن حذف قانون ربا در حکمرانی اسلامی است که بسیاری از مناسبات حکمرانی را تغییر می‌دهد و شرایط نویی را در حکمرانی اقتصادی به وجود می‌آورد.

بنا به آنچه عرض کردم، اولاً، حکمرانی اسلامی خاستگاه تئوریک متمایزی دارد و همین خاستگاه تئوریک متمایزی حکمرانی را در خیلی از ابعاد دگرگون می‌کند. ثانیاً، حکمرانی اسلامی علاوه بر مبانی و اصول تئوریک، در روبنا و شاکله حکمرانی هم حرف‌های خاصی دارد. به‌بیان‌دیگر، اسلام در عرصه عمل ساکت نیست و سیاست‌ها، روش‌ها، ابزارها، مکانیزم ها و نهادهای منحصربه‌فرد ارائه می‌کند که در حکمرانی اسلامی حضور دارد. البته روشن است که استفاده از عقل ابزاری در حکمرانی به صورت وسیعی رواج دارد و دستاوردهایی که از این طریق در حوزه حکمرانی حاصل می‌شود اسلامی است. به بیان دقیق‌تر، عقل ابزاری در حکمرانی اسلامی دو کارکرد دارد: یا از طریق محاسبه، ساماندهی، برنامه‌ریزی اجرایی و غیره، امکان تحقق عملی ایده‌های خالص دینی در حکمرانی را فراهم می‌کند و یا خودش در مواردی که دین سکوت کرده، رأساً هم ایده پردازی می‌کند و هم فرصت تحقق ایده‌ها را ایجاد می‌کند.

اگر از من سؤال شود که شاخص‌های حکمرانی اسلامی چیست من عرض می‌کنم که مقاصد اسلامی همان‌شاخص‌های حکمرانی اسلامی است. مثلاً، بسط عدالت و کاهش تبعیض و فاصله اجتماعی، رواج قانون‌گرایی، افزایش سواد عمومی، رشد مشارکت اجتماعی، گسترش آزادی‌های مشروع، افزایش حضور اخلاق، معنویت و شریعت در متن زندگی فردی و اجتماعی، افزایش وحدت و همبستگی، رشد خلاقیت‌ها، گسترش تولید و اشتغال با حفظ محیط‌زیست و اجتناب از مصرف‌گرایی، رونق کسب‌وکار حلال، بهبود کیفیت زندگی، گسترش آرامش و در یک کلمه، ایجاد فرصت رشد و تعالی.

۴، ویژگی‌های سایر نظریه‌های حکمرانی مانند حکمرانی خوب و نقد اساسی به آن‌ها

حکمرانی خوب (good governance)، یکی از مباحث نو و مهم قلمداد می‌شود که تقریباً از دهه‌ی ۱۹۸۰ به بعد در غرب، و در ادبیات توسعه مطرح‌شده و طراحان و دنبال‌کننده‌های آن بیشتر مجامع وابسته به سازمان ملل به ویژه برنامه توسعه سازمان ملل، بانک جهانی، صندوق بین‌المللی پول، سازمان تجارت جهانی و غیره بوده‌اند. در واقع، حکمرانی خوب شامل طیف وسیعی از مفاهیمی مانند: کاهش فقر، توسعه روستایی و شهری، ایجاد شغل و رفاه پایدار، حفاظت و تجدید حیاط محیط‌زیست، رشد و توسعه‌ی زنان، و غیره با تاکید بر رویکرد مشارکتی و شفافیت می‌شود. مثلاً برنامه توسعه سازمان ملل (UNDP) حکمرانی را همان اعمال قدرت سیاسی اقتصادی و اداری برای مدیرت امور کشور در کلیه سطوح می‌داند. یا بانک جهانی، حکمرانی خوب را به عنوان ارائه خدمات عمومیِ کارآمد، نظام غذایی قابل اعتماد و نظام اداری پاسخگو تعریف می‌کند. باید توجه داشت که در حکمرانی خوب، سه رکن اصلی دولت، جامعه مدنی و بخش خصوصی ایفای نقش می‌کنند. در واقع، در این نوع از حکمرانی، حکمرانی تا حدی از انحصار دولت خارج شده و به جامعه مدنی سپرده شده است.

البته امروز مدل‌های حکمرانی تنها به حکمرانی خوب محدود نمی‌شود. حکمرانی عمومی، حکمرانی خصوصی، حکمرانی جهانی، حکمرانی شرکتی، حکمرانی غیرانتفاعی، حکمرانی چند سطحی، حکمرانی تنظیمی، حکمرانی مشترک، فرا حکمرانی، حکمرانی شبکه‌ای و غیره، مدل‌های دیگری هستند که امروز درباره آن‌ها صحبت می‌شود. باید توجه داشت، آنچه موجب شده ما به حکمرانی خوب بیشتر توجه کنیم، جنبه ایدئولوژیک آن است که در ادامه عرایضم، کمی در این زمینه صحبت خواهم کرد.

خب، برای حکمرانی خوب شاخص‌هایی معین شده که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از: پاسخگویی، شفافیت، حاکمیت قانون و پیروی از قانون، مشارکت، مسئولیت‌پذیری، اجماع‌گرایی، کارایی و اثربخشی، انسان و عدالت و دولت تسهیل‌گر که البته همه این‌ها قابل بحث است.

من در اینجا قصد ندارم از حکمرانی خوب یک تصویر صدر در صد منفی ارائه کنم چرا که معتقدم نقاط قوتی هم در آن هست اما واقعیت‌ها را هم نباید نادیده گرفت. همان‌طور که قبلاً اشاره شد، حکمرانی خوب، ایدئولوژی غرب معاصر و حکمرانیِ عصر جهانی شدن یعنی globalization بود و ظهور آن را باید در جهت اهداف غرب برای یکدست کردن جهان بر اساس فرهنگ و سبک زندگی غربی دانست. البته مفاهیمی که به عنوان شاخص‌های حکمرانی خوب مطرح می‌شود اغلب مفاهیم جذابی است اما باید توجه داشت که اولاً، روح این مفاهیم سکولار است و ب